Rozwodnienie udziałów w spółce z o.o. jako zagrożenie, które warto dostrzec, zanim będzie za późno
Konflikt pomiędzy wspólnikami lub rozwód jednego z nich nie muszą kończyć się wpływem do spółki osoby niepożądanej przez pozostałych wspólników. Narzędziem, które pozwala skutecznie zepchnąć „niewygodnego” lub „niepożądanego” współwłaściciela na margines decyzyjny, bez konieczności jego formalnego wyeliminowania ze spółki, jest tzw. rozwodnienie udziałów. W praktyce jest to jedno z najskuteczniejszych, a zarazem niedocenianych zagrożeń dla wspólników mniejszościowych spółek kapitałowych.
Rozwodnienie udziałów polega na obniżeniu procentowego udziału wspólnika w kapitale zakładowym spółki wskutek objęcia nowo wyemitowanych udziałów przez wybranych wspólników lub osoby trzecie. Mechanizm jest osadzony w przepisach Kodeksu spółek handlowych, który umożliwia podjęcie uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego, która to zapada większością dwóch trzecich głosów. Oznacza, że wspólnik większościowy może ją przeprowadzić bez zgody mniejszości. Dotychczasowi wspólnicy mają co prawda ustawowe prawo pierwszeństwa objęcia nowych udziałów proporcjonalnie do posiadanego pakietu, jednak ta sama uchwała może to prawo wyłączyć. W efekcie wspólnik, który nie objął nowych udziałów, traci część siły głosu, prawa do zysku i prawa do udziału w majątku likwidacyjnym.
Choć rozwodnienie kojarzone jest przede wszystkim z wejściem nowego inwestora lub kolejnymi rundami finansowania startupów, w praktyce doradczej najdotkliwsze skutki ujawnia ono w dwóch innych sytuacjach.
Pierwsza to wewnętrzny konflikt wspólników, gdzie strona sprawująca faktyczną kontrolę nad organami spółki przeprowadza podwyższenie kapitału zakładowego z wyłączeniem prawa pierwszeństwa, kierując nowe udziały do siebie lub podmiotów powiązanych, gdzie w rezultacie wspólnik mniejszościowy zostaje zepchnięty poniżej progów decyzyjnych istotnych dla jego ochrony.
Drugą sytuacją jest rozwód, zwłaszcza wtedy, kiedy udziały wchodzą w skład majątku wspólnego małżonków, to sądowy podział majątku może spowodować wejście byłego małżonka do grona wspólników, często wbrew woli pozostałych wspólników. W takiej sytuacji rozwodnienie udziałów stosowane jest jako narzędzie ograniczenia realnego wpływu nowego wspólnika, jeszcze przed prawomocnym zakończeniem postępowania rozwodowego, lub bezpośrednio po nim.
Skuteczna ochrona przed rozwodnieniem wymaga działania prewencyjnego, jeszcze na etapie zawierania lub zmiany umowy spółki, a nie dopiero w momencie podjęcia uchwały o podwyższeniu kapitału. Podstawowym narzędziem jest tzw. klauzula anti-dilution, która może przyjąć formę postanowienia umowy spółki lub umowy wspólników. Klauzula taka może przewidywać m. in. zakaz wyłączenia prawa pierwszeństwa bez zgody chronionego wspólnika; obowiązek zaoferowania mu nowych udziałów po tej samej cenie co pozostałym lub prawo do objęcia dodatkowych udziałów kompensujących rozcieńczenie.
Uzupełnieniem może być wprowadzenie do umowy spółki kwalifikowanej większości głosów lub wymogu jednomyślności dla uchwał w sprawie podwyższenia kapitału, a także postanowień ograniczających dziedziczenie bądź zbycie udziałów na rzecz osób spoza zamkniętego kręgu wspólników, co pośrednio ogranicza ryzyko związane z rozwodem.
Jeżeli do rozwodnienia udziałów w spółce już doszło, to wspólnikowi przysługuje prawo zaskarżenia uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego jako sprzecznej z dobrymi obyczajami i godzącej w jego interes lub jeżeli uchwała narusza przepisy prawa.
Droga sądowa jest jednak żmudna i kosztowna, a wykonanie uchwały może nastąpić zanim sąd wyda orzeczenie merytoryczne. Dlatego ochrona kontraktowa wprowadzona w umowie spółki lub umowie wspólników zawsze pozostaje skuteczniejsza i mniej kosztowna niż późniejsza reakcja procesowa.
