Koniec instrumentalnych postępowań karnoskarbowych? Nowelizacja zmienia zasady przedawnienia
W dniu 22 maja 2026 r., ustawa z dnia 15 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz ustawy – Kodeks karny skarbowy (procedowana jako druk sejmowy nr 2288), została przekazana Prezydentowi do podpisu. Projekt uchwalonych przepisów od początku wzbudzał istotne zainteresowanie praktyki podatkowej, ponieważ dotyczy jednej z najbardziej problematycznych instytucji ostatnich lat, tj. zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego w związku ze wszczęciem postępowania karnoskarbowego.
Najważniejszą zmianą w Ordynacji podatkowej jest uchylenie art. 70 § 6 pkt 1 oraz 70c. Obecnie przepisy te przewidują, że bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego ulega zawieszeniu w związku z wszczęciem postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, jeżeli podatnik został o tym zawiadomiony.
W praktyce postępowań podatkowych, regulacja ta przez lata budziła poważne kontrowersje. Organy podatkowe niejednokrotnie instrumentalnie wszczynały postępowania karnoskarbowe na końcowym etapie biegu terminu przedawnienia jedynie celem wydłużenia horyzontu czasowego w którym mogły rozstrzygać o danym zobowiązaniu podatkowym.
Nowelizacja ma jednak zakończyć mechanizm, który był często postrzegany jako narzędzie instrumentalnego przedłużania czasu na określenie zobowiązania podatkowego. Po wejściu w życie zmian samo wszczęcie postępowania karnoskarbowego nie będzie już prowadziło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.
Nie oznacza to jednak, że projekt ten jest jednoznacznie korzystny dla podatników.
Równolegle ustawodawca uchyla bowiem art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego. Zgodnie z jego obecnym brzmieniem: „Karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej ustaje także wówczas, gdy nastąpiło przedawnienie tej należności.”
Po zmianach przedawnienie zobowiązania podatkowego nie będzie już automatycznie oznaczało ustania karalności na gruncie k.k.s. W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której organ podatkowy nie będzie już mógł skutecznie określić wysokości zobowiązania podatkowego, ponieważ upłynął termin jego przedawnienia, ale nadal możliwe będzie prowadzenie postępowania karnoskarbowego. To właśnie ten element nowelizacji może mieć najdalej idące konsekwencje praktyczne.
Zgodnie z art. 70 § 1 Ordynacji podatkowej (jeżeli nie wystąpiły zdarzenia zawieszające lub przerywające bieg terminu), upływ terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego, wynosi co do zasady 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku. Termin ten wyznaczał istotną granicę również dla odpowiedzialności karnoskarbowej w sprawach dotyczących uszczuplenia lub narażenia na uszczuplenie należności publicznoprawnej.
Po wejściu w życie nowelizacji ta zależność zostanie zakończona. Oznacza to, że podatnik może znaleźć się w sytuacji, w której spór podatkowy jako taki nie będzie już mógł zostać rozstrzygnięty decyzją wymiarową, ale okoliczności dotyczące tego samego rozliczenia będą nadal badane w postępowaniu karnym skarbowym. Przykładowo, jeżeli organ nie zdąży zweryfikować rozliczenia podatnika w podstawowym terminie przedawnienia, nie będzie już mógł określić zobowiązania podatkowego w decyzji. Nie wyklucza to jednak wszczęcia lub kontynuowania postępowania karnoskarbowego dotyczącego tego samego okresu i tych samych rozliczeń.
Należy przy tym pamiętać, że terminy przedawnienia karalności na gruncie k.k.s. są odmienne od terminów przedawnienia zobowiązań podatkowych. Co do zasady, karalność przestępstwa skarbowego ustaje po 5 latach albo po 10 latach, w zależności od zagrożenia karą (art. 44 § 1 k.k.s.). Terminy te mogą ulec dalszemu wydłużeniu, jeżeli w ich trakcie dojdzie do wszczęcia postępowania przeciwko sprawcy, a więc do przejścia postępowania w fazę in personam (art. 44 § 5 k.k.s.).
Nowelizacja niewątpliwie ogranicza jeden z najbardziej krytykowanych mechanizmów w relacjach podatnik vs. organ podatkowy. W praktyce dopiero najbliższe lata pokażą, czy nowelizacja przepisów faktycznie poprawi sytuację podatników, czy jedynie przesunie ciężar sporów z procedury podatkowej do procedury karnej skarbowej.
