Nowy Urząd UE do Spraw Celnych i wspólne zarządzanie ryzykiem

Nowy unijny kodeks celny tworzy Urząd Unii Europejskiej do Spraw Celnych, którego siedzibą będzie Lille we Francji. Organ ten ma prowadzić analizy ryzyka na poziomie całej Unii i koordynować działania administracji krajowych.

Urząd nie zastąpi polskiej Krajowej Administracji Skarbowej ani funkcjonariuszy prowadzących kontrole. Zmieni jednak sposób wybierania przesyłek do sprawdzenia. Ryzyko będzie oceniane na podstawie danych z wielu państw i z całego łańcucha dostaw, a nie tylko informacji zawartych w pojedynczym zgłoszeniu celnym.

Czym będzie Urząd UE do Spraw Celnych

Urząd, określany skrótem EUCA, jest nową zdecentralizowaną agencją Unii posiadającą osobowość prawną. Został ustanowiony rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2026/2108 z 16 września 2026 r.

Do jego najważniejszych zadań będą należały:

prowadzenie wspólnych analiz ryzyka na podstawie danych z całej UE;

wydawanie administracjom krajowym zaleceń dotyczących kontroli lub innych działań ograniczających ryzyko;

planowanie i koordynowanie kontroli obejmujących kilka państw członkowskich;

wspieranie Komisji Europejskiej i organów celnych wiedzą ekspercką oraz wspólnymi standardami;

reagowanie na kryzysy celne i wspieranie wykonywania unijnych środków ograniczających;

wykonywanie zadań związanych z danymi oraz, po powierzeniu tej funkcji, rozwój i obsługa EU Customs Data Hub.

EUCA nie będzie unijnym odpowiednikiem krajowej służby celnej. Co do zasady nie będzie wydawał przedsiębiorcom decyzji w indywidualnych sprawach ani samodzielnie kontrolował każdej przesyłki. Jego rola będzie przede wszystkim analityczna i koordynacyjna.

Wspólna analiza ryzyka jak ma działać nowy model

Nowy kodeks rozdziela zadania pomiędzy trzy poziomy. Komisja Europejska będzie wyznaczać wspólne priorytetowe obszary kontroli oraz kryteria i normy ryzyka. Urząd przeprowadzi analizy na poziomie Unii, rozpozna zagrożenia przekraczające granice jednego państwa i skieruje zalecenia do właściwych organów. Administracje krajowe zachowają kompetencję do podjęcia decyzji o kontroli i wykonania czynności kontrolnych.

Proces zarządzania ryzykiem ma działać w sposób ciągły:

Dane o towarze, przedsiębiorcach, transporcie i łańcuchu dostaw trafią do unijnego centrum danych celnych i będą mogły zostać uzupełnione informacjami z innych źródeł.
Komisja, EUCA i organy krajowe przeprowadzą analizy odpowiednio do swoich kompetencji, przede wszystkim z wykorzystaniem metod zautomatyzowanych, statystycznych i predykcyjnych.
Jeżeli analiza unijna wykaże ryzyko, Urząd będzie mógł zalecić kontrolę albo inne działanie ograniczające zagrożenie.
Organ krajowy zdecyduje o kontroli i ją przeprowadzi.
Decyzja i wynik kontroli zostaną zapisane w Data Hubie, dzięki czemu będą mogły wpłynąć na kolejne analizy w całej Unii.

W systemie mają być gromadzone nie tylko wyniki kontroli, lecz także sygnały ryzyka, wyniki analiz, zalecenia Urzędu i decyzje administracji krajowych. Nieprawidłowość wykryta w jednym państwie będzie więc mogła wpłynąć na ocenę podobnych transakcji w innych częściach UE.

Relacje z administracjami krajowymi

Zalecenie EUCA nie będzie formalnie decyzją nakazującą przeprowadzenie kontroli. Ostateczna decyzja pozostanie po stronie właściwego organu krajowego, który może uwzględnić okoliczności konkretnej sprawy, informacje lokalne i dostępne zasoby.

Swoboda ta nie będzie jednak nieograniczona. Jeżeli organ krajowy nie zastosuje się do zalecenia albo nie podejmie wskazanego działania ograniczającego ryzyko, będzie musiał przekazać Urzędowi uzasadnienie. Jest to mechanizm „przestrzegaj lub wyjaśnij”, którego szczegółowe zasady ma określić Komisja Europejska.

Polska KAS nadal będzie prowadziła krajową analizę ryzyka, podejmowała decyzje, wykonywała kontrole i stosowała przewidziane prawem środki. Będzie jednak działała w ramach wspólnego systemu, uwzględniała unijne kryteria i odpowiadała na zalecenia EUCA. Reforma centralizuje zatem analizę i koordynację, ale nie odbiera państwom podstawowych kompetencji wykonawczych.

Jak zmieni się typowanie przesyłek do kontroli

Typowanie nie będzie ograniczone do rodzaju towaru lub pojedynczego zgłoszenia. Wspólne kryteria mogą uwzględniać towary, osoby, przedsiębiorców, środki transportu oraz całe łańcuchy dostaw. Znaczenie mogą mieć między innymi kod i opis towaru, deklarowana wartość i pochodzenie, trasa przewozu, dostawca, przewoźnik, odbiorca oraz historia wcześniejszych operacji i kontroli.

Szczególnie ważna będzie spójność danych. Błąd, który w jednej odprawie wygląda na incydentalny, po zestawieniu z operacjami tego samego przedsiębiorcy w kilku państwach może zostać uznany za powtarzający się schemat. Na profil ryzyka mogą również wpływać informacje o naruszeniach innych przepisów egzekwowanych przez organy celne, na przykład dotyczących sankcji, bezpieczeństwa produktów lub ochrony środowiska.

Kontrola będzie mogła zostać zalecona na różnych etapach łańcucha dostaw: przed załadunkiem, przed wprowadzeniem towaru do UE, na granicy, podczas transportu, w miejscu przeznaczenia albo po zwolnieniu towaru. Nowy system nie wyeliminuje przy tym kontroli losowych ani analiz prowadzonych na poziomie krajowym.

Co reforma oznacza dla przedsiębiorców

Wybór portu lub państwa odprawy może mieć mniejsze znaczenie niż obecnie. Jeżeli ryzyko zostanie rozpoznane na poziomie Unii, informacja będzie mogła wywołać działania niezależnie od miejsca wprowadzenia towaru. Dla przedsiębiorcy oznacza to większe znaczenie jakości danych i zgodności procesów w całej organizacji.

Firmy powinny w szczególności:

zapewnić spójność danych w systemach zakupowych, logistycznych, magazynowych, księgowych i celnych;

dokumentować podstawy klasyfikacji taryfowej, pochodzenia i wartości celnej;

analizować przyczyny powtarzających się korekt, zamiast poprawiać tylko pojedyncze zgłoszenia;

monitorować zgodność z sankcjami, wymaganiami produktowymi i regulacjami środowiskowymi;

ustalić odpowiedzialność dostawców, przedstawicieli celnych i operatorów logistycznych za przekazywane dane;

przygotować procedurę szybkiej reakcji na kontrolę i usuwania błędnych informacji ze wszystkich powiązanych systemów.

Prawidłowa odprawa pojedynczej przesyłki nie będzie jedynym miernikiem zgodności. Coraz większe znaczenie zyska wiarygodność przedsiębiorcy, jakość jego danych i kontrola nad całym łańcuchem dostaw.

Kiedy Urząd rozpocznie działalność

Rozporządzenie (UE) 2026/2108 zostało opublikowane 19 września 2026 r. i weszło w życie dzień później. Przepisy ustanawiające Urząd i jego podstawową strukturę stosuje się od wejścia rozporządzenia w życie.

Zasadnicza część nowego kodeksu będzie stosowana od 21 września 2027 r. Do 30 czerwca 2028 r. część zadań EUCA w zakresie zarządzania ryzykiem może wykonywać Komisja Europejska. Pełne uruchomienie nowego modelu będzie więc następowało stopniowo i pozostanie powiązane z rozwojem EU Customs Data Hub.

Najważniejszy wniosek

EUCA nie przejmie kontroli celnych od państw członkowskich, ale zmieni podstawę podejmowanych przez nie decyzji. Analiza ryzyka stanie się bardziej scentralizowana, oparta na danych z całej UE i obejmująca szerszy profil przedsiębiorcy oraz jego łańcucha dostaw. Dla firm najważniejsze będzie utrzymywanie spójnych, kompletnych i możliwych do udokumentowania danych we wszystkich procesach celnych.