NSA: samo skomplikowanie sprawy nie zwalnia organu podatkowego z odpowiedzialności za przewlekłość
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 17 kwietnia 2026 r., sygn. akt I FSK 1536/25, w stanie faktycznym związanego z historycznym stanem prawnym (ustawą o kontroli skarbowej) wskazał, że sam fakt skomplikowanego charakteru sprawy, konieczności przeprowadzenia licznych dowodów czy zgromadzenia obszernego materiału dowodowego nie oznacza jeszcze, że przedłużenie postępowania nastąpiło z przyczyn niezależnych od organu podatkowego.
W praktyce oznacza to, że trudniejsze dla organów podatkowych powinno być dowodzenie, że podatnik nie jest uprawniony do skorzystania z przewidzianych w obecnym stanie prawnym okresów bezodsetkowych.
Kiedy nie nalicza się odsetek od zaległości podatkowych
Zgodnie z obecnym stanie prawnym, przepisy Ordynacji podatkowej przewidują, że odsetek za zwłokę nie nalicza się:
- za okres od dnia wszczęcia postępowania podatkowego do dnia doręczenia decyzji organu pierwszej instancji, jeżeli decyzja nie została doręczona w terminie 3 miesięcy od dnia wszczęcia postępowania;
- w przypadku niezakończenia kontroli podatkowej albo kontroli celno-skarbowej w terminie 6 miesięcy od dnia jej wszczęcia - za okres od dnia następnego po upływie tego terminu do dnia jej zakończenia;
chyba że do opóźnienia w wydaniu decyzji przyczyniła się strona lub jej przedstawiciel lub opóźnienie powstało z przyczyn niezależnych od organu.
W praktyce, organy podatkowe twierdzą, że przedłużenie trwania kontroli lub postępowania podatkowego było niezależne od organu – a zatem nie może mieć zastosowania tzw. okres bezodsetkowy.
Istota stanowiska NSA
W uzasadnieniu wskazanego wyroku, NSA wskazał, że przepisy przewidujące nienaliczanie odsetek po przekroczeniu sześciomiesięcznego terminu mają dwa cele. Regulacje te mają chronić podatników przed konsekwencjami przewlekłych postępowań, za które nie ponoszą odpowiedzialności, ale również dyscyplinować organy podatkowe do sprawnego prowadzenia spraw.
Zdaniem sądu wyjątki od tej zasady powinny być interpretowane ściśle: nie jest zasadne rozszerzenie znaczenia pojęciowego „przyczyn niezależnych od organu” i zaliczenie do tego rodzaju przyczyn zwykłych trudności związanych z prowadzeniem postępowania.
Cztery argumenty wskazane przez NSA
- Złożoność sprawy została uwzględniona przez ustawodawcę
Założenie racjonalnego ustawodawcy wskazuje, że wyznaczenie terminu na zakończenie postępowania uwzględniało konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowe oraz realizacji prawa stron. Skoro przepisy nie różnicują terminów w zależności od stopnia skomplikowania sprawy, sama zawiłość nie może być uznana za okoliczność niezależną od organu podatkowego.
- Organ ma obowiązek odpowiednio zorganizować postępowanie
Według NSA, organ podatkowy jest gospodarzem postępowania i to na nim spoczywa odpowiedzialność za przeprowadzenie postępowania w ustawowych ramach czasowych. Zatem, przyczynami niezależnymi od organów podatkowych nie będą okoliczności związane z organizacją pracy, liczbą dowodów czy koniecznością wykonywania standardowych czynności procesowych.
- Przepisy mają zwiększać efektywność działaniaadministracji skarbowej
Regulacje dotyczące okresów bezodsetkowych mają celu skłonienie organów podatkowych do terminowego rozstrzygania w sprawach podatników. Tym samym, nie może to oznaczać, że w razie nawet wysokiego skomplikowania, ustawowe terminy na rozstrzygnięcie sprawy nie obowiązują.
- Przyczyny niezależne muszą mieć charakter wyjątkowy
Za przyczyny niezależne od organu można uznać wyłącznie obiektywne przeszkody, na które organ nie ma realnego wpływu. Chodzi o sytuacje nadzwyczajne, których nie da się przezwyciężyć przy normalnej organizacji pracy. Natomiast analiza dokumentów, prowadzenie postępowania dowodowego czy ocena zgromadzonych materiałów należą do podstawowych obowiązków organu.
Ważny sygnał dla podatników
Argumentacja wskazana przez NSA może mieć istotne znaczenie dla podatników, których wpłaty zostały zaliczone przez organy podatkowe zarówno na poczet zaległości jak i odsetek od zaległości – podczas gdy wpłata została dokonana w rezultacie przewlekłego postępowania lub kontroli podatkowej.
W takiej sytuacji, warto przeanalizować, czy nie powinny znaleźć zastosowania okresy bezodsetkowe – co efektywnie pozwoli zmniejszyć wysokość wpłaty, zaliczonej na poczet odsetek.
