Prezydent podpisał nowelizację ustawy o PIP. Co się zmieni?

W dniu 2 kwietnia 2026 r. Prezydent RP podpisał ustawę z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw. Ustawa, która znacząco zwiększa uprawnienia PIP wejdzie w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia w dzienniku ustaw.

Nowelizacja ma istotne znaczenie zarówno dla pracodawców, jak i dla podmiotów korzystających z modeli współpracy opartych na umowach cywilnoprawnych oraz samozatrudnieniu. Ustawa nie ogranicza się bowiem do rozszerzenia kompetencji kontrolnych PIP. Wprowadza również nowe rozwiązania proceduralne, wzmacnia wymianę danych między PIP, ZUS i KAS, przewiduje interpretacje indywidualne wydawane przez Głównego Inspektora Pracy oraz zaostrza sankcje za wykroczenia przeciwko prawom pracownika.

Nowe uprawnienie PIP do stwierdzania istnienia stosunku pracy

Najdalej idącą zmianą jest przyznanie organom PIP kompetencji do stwierdzania, w drodze decyzji, istnienia stosunku pracy w sytuacji, w której strony posłużyły się umową cywilnoprawną albo gdy praca jest faktycznie świadczona za wynagrodzeniem w warunkach właściwych dla stosunku pracy.

Wydanie decyzji zostało powiązane z niewykonaniem wcześniejszego polecenia usunięcia naruszeń dotyczących funkcjonowania umowy cywilnoprawnej albo niezawarcia umowy o pracę.

Nowelizacja nie eliminuje jednak sądowego trybu ustalania istnienia stosunku pracy. Ustawa przewiduje, że okręgowy inspektor pracy będzie miał alternatywę dla decyzji w postaci powództwa do sądu o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy.

Interpretacje indywidualne Głównego Inspektora Pracy

Jednym z nowych rozwiązań jest ponadto wprowadzenie interpretacji indywidualnych wydawanych przez Głównego Inspektora Pracy. Będą one dotyczyć stosowania przepisów prawa pracy w zakresie ustalenia, czy opisany przez wnioskodawcę stosunek prawny stanowi stosunek pracy w rozumieniu art. 22 § 1 Kodeksu pracy.

Kontrole zdalne, elektronizacja i szersza wymiana danych

Ustawa rozszerza zakres podmiotowy kontroli PIP, umożliwia prowadzenie kontroli i poszczególnych czynności kontrolnych w formie zdalnej, przewiduje korzystanie z transmisji online, a także wzmacnia elektronizację dokumentowania czynności kontrolnych i ich wyników.

Szersza wymiana informacji między organami

Równolegle ustawodawca rozbudował podstawy współpracy między PIP, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Krajową Administracją Skarbową. Ustawa przewiduje zarówno udostępnianie danych ustalonych podczas kontroli, jak i rozwiązania służące wymianie informacji niezbędnych do analiz ryzyka naruszeń prawa pracy, prawa podatkowego oraz przepisów o ubezpieczeniach społecznych i zdrowotnych. W praktyce oznacza to zwiększenie potencjału analitycznego organów państwa i większą spójność działań kontrolnych różnych organów. 

Wyższe kary i istotne konsekwencje dla pracodawców

Nowelizacja przewiduje również istotne zaostrzenie sankcji. W Kodeksie pracy podwyższono wysokość grzywien za wykroczenia przeciwko prawom pracownika, odpowiednio do przedziałów od 2 000 zł do 60 000 zł oraz od 3 000 zł do 90 000 zł, zależnie od rodzaju naruszenia.

Ustawa przewiduje, dodatkowo swoistą abolicję, stanowiąc że podmiot, który przed wejściem w życie nowelizacji zawarł z osobą wykonującą pracę umowę cywilnoprawną mimo spełnienia cech stosunku pracy i który w terminie 12 miesięcy od wejścia w życie ustawy dobrowolnie doprowadzi do stanu zgodnego z prawem przez zawarcie umowy o pracę, nie będzie podlegał odpowiedzialności określonej w art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy.

Skierowanie ustawy do Trybunału Konstytucyjnego

Należy zwrócić uwagę na okoliczność, że ustawa została nie tylko podpisana, ale również skierowana do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli następczej. W oficjalnym komunikacie Prezydent wskazał, że jego zastrzeżenia dotyczą przede wszystkim bardzo szerokich uprawnień przyznanych Państwowej Inspekcji Pracy wobec przedsiębiorców oraz braku właściwego dialogu społecznego na etapie prac rządowych. Jednocześnie w komunikacie Kancelarii Prezydenta podkreślono, że ustawa ma znaczenie z punktu widzenia uruchomienia środków z Krajowego Planu Odbudowy i przeciwdziałania patologiom rynku pracy.

Z punktu widzenia skutków prawnych kluczowe jest jednak to, że skierowanie ustawy do TK w trybie kontroli następczej nie wstrzymuje jej obowiązywania ani nie blokuje jej wejścia w życie. Warunkiem wejścia w życie ustawy jest jej podpisanie przez Prezydenta, a następnie ogłoszenie w Dzienniku Ustaw, natomiast wniosek w trybie kontroli następczej nie wpływa na obowiązywanie objętego nim aktu prawnego. Dopiero orzeczenie Trybunału może pozbawić mocy obowiązującej całość ustawy albo poszczególne jej przepisy.

Skierowanie ustawy do TK w trybie kontroli następczej nie będzie zatem miało skutku w postaci automatycznego wstrzymania reformy, stwarza natomiast stan niepewności co do trwałości części nowych rozwiązań.