Trust and Check Trader – następca czy rozwinięcie AEO?

Nowy unijny kodeks celny wprowadza status Trust and Check Trader, określany w polskiej wersji rozporządzenia (UE) 2026/2108 jako status „zaufanego przedsiębiorcy”. Ma on tworzyć nowy model współpracy między organami celnymi a najbardziej wiarygodnymi przedsiębiorcami.

Czy oznacza to koniec AEO? Nie. Nowy kodeks zachowuje status upoważnionego przedsiębiorcy i jednocześnie wprowadza odrębną, bardziej wymagającą kategorię Trust and Check.

AEO pozostanie podstawowym programem ułatwień dla wiarygodnych uczestników łańcucha dostaw. Trust and Check ma być jego rozwinięciem – przeznaczonym dla przedsiębiorców gotowych zapewnić organom celnym znacznie szerszy i bardziej bieżący dostęp do swoich danych.

AEO pozostaje w nowym kodeksie celnym

Rozporządzenie (UE) 2026/2108 nadal przewiduje dwa rodzaje pozwoleń AEO:

AEO w zakresie uproszczeń celnych;

AEO w zakresie ochrony i bezpieczeństwa.

Przedsiębiorca będzie mógł posiadać oba rodzaje pozwoleń jednocześnie. Status przyznany w jednym państwie członkowskim będzie uznawany przez organy celne w całej Unii.

AEO zachowa również swoje podstawowe korzyści. Upoważniony przedsiębiorca będzie korzystał z większej liczby ułatwień podczas kontroli, a jego status ma być uwzględniany na korzyść przy ocenie ryzyka celnego. Organy nie będą także ponownie sprawdzały kryteriów ocenionych już przy przyznawaniu AEO, jeżeli przedsiębiorca wystąpi o określone uproszczenie celne.

Zmieni się natomiast sposób monitorowania AEO. Co najmniej raz na trzy lata organy celne mają przeprowadzać szczegółową kontrolę działalności i wewnętrznej ewidencji przedsiębiorcy, w tym kontrolę na miejscu. Nowy kodeks wzmacnia więc nadzór nad posiadaczami AEO, ale nie likwiduje tego statusu.

Trust and Check jako wyższy poziom zaufania

Status Trust and Check będzie odrębnym statusem przyznawanym na wniosek przedsiębiorcy. Nie będzie wymagał wcześniejszego uzyskania AEO, a posiadacz AEO nie otrzyma go automatycznie.

O status zaufanego przedsiębiorcy będą mogli wystąpić:

importer;

eksporter;

pośredni przedstawiciel celny.

Wnioskodawca będzie musiał mieć siedzibę na obszarze celnym Unii i wykazać, że przez co najmniej trzy lata regularnie przeprowadzał operacje celne w ramach swojej działalności gospodarczej.

Zakres podmiotów uprawnionych do uzyskania Trust and Check jest zatem węższy niż w przypadku AEO. Program AEO obejmuje różne podmioty uczestniczące w międzynarodowym łańcuchu dostaw, natomiast nowy status został powiązany przede wszystkim z podmiotami bezpośrednio odpowiedzialnymi za przywóz, wywóz lub pośrednie przedstawicielstwo celne.

Jakie warunki trzeba będzie spełnić?

Kryteria Trust and Check w dużej części opierają się na wymaganiach znanych z AEO. Zaufany przedsiębiorca będzie jednak musiał spełnić dodatkowe warunki dotyczące przejrzystości danych i dostępu organów celnych do jego systemów.

Wnioskodawca będzie musiał wykazać między innymi:

brak poważnych lub powtarzających się naruszeń prawa celnego, podatkowego oraz innych przepisów stosowanych przez organy celne;

wysoki poziom kontroli nad operacjami i przepływem towarów;

odpowiednie procedury dotyczące pozwoleń, licencji, bezpieczeństwa produktów i innych wymagań pozacelnych;

wypłacalność oraz prawidłowe regulowanie należności celnych, podatków i innych opłat w okresie trzech lat poprzedzających złożenie wniosku;

odpowiednie kompetencje zawodowe, w tym umiejętność współpracy z EU Customs Data Hub;

właściwe standardy ochrony, bezpieczeństwa i zgodności w łańcuchu dostaw;

posiadanie systemu informatycznego umożliwiającego przekazywanie lub udostępnianie organom celnym danych w czasie możliwie najbardziej zbliżonym do rzeczywistego.

Dostęp organów będzie mógł obejmować ewidencję celną, system księgowy, dane handlowe i transportowe, systemy logistyczne, informacje o lokalizacji towarów oraz posiadane licencje i pozwolenia.

Jeżeli o status wystąpi importer do celów sprzedaży na odległość, dodatkowym warunkiem będzie prawidłowe korzystanie z procedury IOSS przez co najmniej dwa lata.

Dane udostępniane niemal w czasie rzeczywistym

Najważniejsza różnica pomiędzy AEO a Trust and Check dotyczy sposobu współpracy z administracją celną.

W modelu AEO przedsiębiorca wykazuje, że posiada odpowiednie procedury, ewidencje i system kontroli wewnętrznej. Następnie korzysta z określonych ułatwień oraz korzystniejszego traktowania przy analizie ryzyka.

Trust and Check zakłada bardziej ciągły nadzór oparty na danych. Przedsiębiorca ma udostępniać organom informacje o przepływie towarów i zgodności operacji w czasie zbliżonym do rzeczywistego. Organy będą mogły monitorować łańcuch dostaw za pośrednictwem EU Customs Data Hub bez konieczności każdorazowego żądania dokumentów.

W zamian za większą przejrzystość przedsiębiorca uzyska szersze uprawnienia do samodzielnego wykonywania niektórych czynności celnych.

Jakie ułatwienia otrzyma Trust and Check Trader?

Status nie będzie oznaczał automatycznego przyznania wszystkich uproszczeń. Organy celne będą udzielały jednego lub kilku upoważnień zależnie od rodzaju działalności przedsiębiorcy.

Możliwe ułatwienia obejmują:

przekazywanie części danych dotyczących towarów już po ich zwolnieniu;

przeprowadzanie określonych kontroli we własnym zakresie;

zwalnianie towarów w miejscu prowadzenia działalności bez aktywnego udziału organu celnego;

łatwiejsze uzyskiwanie pozwoleń na czasowe składowanie i procedury specjalne;

okresowe obliczanie łącznej kwoty długu celnego zamiast ustalania go oddzielnie dla każdej operacji;

odroczenie zapłaty długu celnego;

przemieszczanie niektórych towarów bez konieczności obejmowania ich procedurą tranzytu;

mniejszą liczbę kontroli i korzystniejsze traktowanie w systemie zarządzania ryzykiem.

Najbardziej znaczącą zmianą będzie możliwość samodzielnego zwalniania towarów. Po otrzymaniu towarów w miejscu prowadzenia działalności importer, właściciel lub odbiorca będzie mógł dokonać ich zwolnienia na rzecz organów celnych. Podobne rozwiązanie będzie stosowane przy eksporcie w chwili nadania przesyłki.

Warunkiem będzie wcześniejsze przekazanie danych wymaganych dla danej procedury oraz udostępnienie aktualizowanych informacji o przybyciu lub wysyłce towarów. Organy nadal będą mogły wytypować przesyłkę do kontroli albo zażądać przedstawienia towarów.

Większe ułatwienia oznaczają intensywniejszy nadzór

Status Trust and Check będzie podlegał dokładniejszemu monitorowaniu niż AEO. Co najmniej raz na dwa lata organy celne mają przeprowadzać szczegółową kontrolę działalności i wewnętrznej ewidencji zaufanego przedsiębiorcy, w tym kontrolę na miejscu.

Przedsiębiorca będzie również zobowiązany informować organy o istotnych zmianach dotyczących między innymi:

struktury korporacyjnej;

właścicieli;

wypłacalności;

modelu handlowego;

sposobu prowadzenia działalności.

Jeżeli zmiana może mieć wpływ na spełnianie kryteriów, organy przeprowadzą ponowną ocenę statusu. W tym czasie będą mogły go zawiesić.

Uprawnienia kontrolne otrzyma także Urząd UE do Spraw Celnych. Jeżeli pojawią się informacje wskazujące na brak zgodności, Urząd będzie mógł zweryfikować przedsiębiorcę i zalecić organowi krajowemu zawieszenie albo cofnięcie statusu. W określonych przypadkach Komisja Europejska będzie mogła wezwać państwo członkowskie do podjęcia takiego działania.

Szczególna sytuacja przedstawicieli celnych

Nowy kodeks wprowadza ważne rozróżnienie dotyczące agencji celnych.

Przedstawiciel celny posiadający status Trust and Check będzie traktowany jako zaufany przedsiębiorca we własnym zakresie tylko wtedy, gdy działa jako przedstawiciel pośredni, czyli we własnym imieniu, ale na rzecz klienta.

W przypadku przedstawicielstwa bezpośredniego sytuacja będzie zależała od statusu reprezentowanego podmiotu:

jeżeli klient ma status Trust and Check, przedstawiciel również będzie traktowany jak zaufany przedsiębiorca;

jeżeli klient nie ma takiego statusu, przedstawiciel skorzysta jedynie ze statusu AEO.

Oznacza to, że agencja celna nie zawsze będzie mogła przenieść własne uprawnienia Trust and Check na obsługę klienta. Rodzaj przedstawicielstwa i status samego importera lub eksportera będą miały bezpośredni wpływ na zakres dostępnych ułatwień.

Czy Trust and Check będzie rozwiązaniem dla każdej firmy?

Nowy status będzie najbardziej atrakcyjny dla przedsiębiorców prowadzących dużą liczbę regularnych operacji celnych, posiadających rozwinięte systemy informatyczne i dojrzałe procedury compliance. Możliwość okresowego rozliczania należności, samodzielnego zwalniania towarów i ograniczenia kontroli może zapewnić takim firmom wymierne oszczędności.

Dla mniejszych podmiotów koszt dostosowania systemów, zapewnienia dostępu do danych i utrzymywania wymaganych procedur może być niewspółmierny do uzyskiwanych korzyści. AEO może w ich przypadku pozostać bardziej odpowiednim rozwiązaniem.

Nie oznacza to formalnego wykluczenia małych i średnich przedsiębiorstw. Nowy kodeks wymaga, aby przy ocenie kryteriów organy uwzględniały wielkość i specyfikę działalności. Komisja ma również przygotować wytyczne ułatwiające mikroprzedsiębiorstwom i MŚP korzystanie zarówno z AEO, jak i Trust and Check.

Kiedy nowe rozwiązania zaczną działać?

Przepisy dotyczące statusu zaufanego przedsiębiorcy będą co do zasady stosowane od 21 września 2027 r.

Część najważniejszych ułatwień zostanie jednak uruchomiona później. Od 1 lipca 2028 r. mają być stosowane między innymi przepisy dotyczące:

samodzielnego zwalniania towarów;

okresowego określania długu celnego;

zbiorczego księgowania należności;

przekazywania danych za pośrednictwem EU Customs Data Hub w odniesieniu do handlu elektronicznego.

Praktyczne funkcjonowanie Trust and Check będzie więc zależało nie tylko od wejścia w życie przepisów, lecz również od uruchamiania kolejnych funkcji centrum danych oraz przyjęcia aktów wykonawczych określających szczegóły procedur.