Umowa powiernictwa a ceny transferowe – czy przeniesienie własności udziałów powoduje obowiązek dokumentacyjny?

Umowy powiernictwa są coraz częściej wykorzystywane w grupach kapitałowych, jednak przepisy o cenach transferowych nie regulują ich wprost. Powstaje więc pytanie, czy czynności realizowane w ramach powiernictwa mogą stanowić odrębne transakcje kontrolowane. 

W interpretacji z 8 listopada 2021 r. Dyrektor KIS potwierdził, że przeniesienie udziałów dokonane w wykonaniu wcześniej zawartej umowy powiernictwa nie stanowi odrębnej transakcji kontrolowanej i nie powoduje powstania nowego obowiązku dokumentacyjnego. Organ uznał, że należy oceniać całość relacji powierniczej, a nie poszczególne czynności realizowane w ramach tej umowy. 

Interpretacja stanowi istotną wskazówkę dla podatników wykorzystujących struktury powiernicze w działalności gospodarczej. 

Umowa powiernictwa – czym jest? 

Powiernictwo należy do instytucji prawa cywilnego, które nie zostały wprost uregulowane w przepisach. W praktyce gospodarczej umowa powiernictwa polega na tym, że jedna strona (powiernik) dokonuje określonych czynności we własnym imieniu, ale na rachunek drugiej strony (powierzającego). Powiernik może przykładowo nabyć udziały, akcje, nieruchomość lub inne składniki majątku, które następnie zgodnie z postanowieniami umowy zostaną przeniesione na powierzającego. 

Instytucja ta jest często wykorzystywana przy procesach inwestycyjnych, restrukturyzacjach oraz przejęciach spółek. W praktyce zdarzają się sytuacje, w których podmiot powiązany pełni rolę powiernika, co rodzi pytanie o konsekwencje na gruncie cen transferowych. 

Powiernictwo a transakcje kontrolowane 

Zgodnie z przepisami transakcją kontrolowaną są identyfikowane na podstawie rzeczywistych zachowań stron działania o charakterze gospodarczym, których warunki zostały ustalone lub narzucone w wyniku powiązań. 

W przypadku umów powierniczych pojawia się wątpliwość, czy poszczególne czynności realizowane w ramach powiernictwa należy traktować jako odrębne transakcje kontrolowane, czy też jako element jednej, kompleksowej transakcji. 

Szczególnie istotne jest to w sytuacji, gdy powiernik nabywa udziały w spółce, a następnie po upływie określonego czasu przenosi je na powierzającego zgodnie z postanowieniami umowy. 

Stanowisko Dyrektora KIS 

Przedmiotem interpretacji indywidualnej z 8 listopada 2021 r. (nr 0114-KDIP2-2.4010.163.2021.2.RK) była sytuacja, w której podmiot powiązany nabył udziały w spółce jako powiernik, działając we własnym imieniu, lecz na rachunek innego podmiotu z grupy. Już na etapie zawarcia umowy strony przewidziały, że po zakończeniu procesu restrukturyzacji udziały zostaną przeniesione na powierzającego. 

Powstało pytanie, czy późniejsze przeniesienie udziałów powinno zostać uznane za odrębną transakcję kontrolowaną wymagającą sporządzenia nowej dokumentacji cen transferowych. 

Dyrektor KIS potwierdził, że nie. 

Organ wskazał, że całość praw i obowiązków wynikających z umowy powiernictwa należy analizować jako jedną transakcję. Przeniesienie udziałów nie stanowiło bowiem samodzielnego działania gospodarczego, lecz było jedynie wykonaniem zobowiązania wynikającego z wcześniej zawartej umowy powiernictwa. W konsekwencji nie powstawał odrębny obowiązek dokumentacyjny w zakresie cen transferowych. 

Dlaczego przeniesienie udziałów nie zostało uznane za odrębną transakcję? 

W uzasadnieniu organ zwrócił uwagę na kilka kluczowych aspektów. 

Po pierwsze, umowa powiernictwa od początku przewidywała zarówno nabycie udziałów przez powiernika, jak i późniejsze ich przekazanie powierzającemu. Przeniesienie udziałów było więc jednym z elementów realizacji całego przedsięwzięcia gospodarczego. 

Po drugie, strony już wcześniej sporządziły dokumentację cen transferowych dla całej umowy powiernictwa, obejmującą również mechanizm późniejszego rozliczenia. Organ uznał zatem, że tworzenie kolejnej dokumentacji dla samego przeniesienia udziałów byłoby sztucznym dzieleniem jednej transakcji na kilka odrębnych zdarzeń. 

Po trzecie, przeniesienie udziałów nie prowadziło do nowego przysporzenia ekonomicznego po stronie powiernika. Stanowiło jedynie wykonanie wcześniej przyjętego zobowiązania wynikającego z umowy. 

Znaczenie praktyczne dla podatników 

Interpretacja ma istotne znaczenie dla grup kapitałowych wykorzystujących struktury powiernicze. 

Potwierdza ona, że przy ocenie obowiązków dokumentacyjnych należy analizować rzeczywisty charakter i ekonomiczny sens całego przedsięwzięcia, a nie wyłącznie poszczególne czynności prawne wykonywane na kolejnych etapach jego realizacji. 

Jeżeli przeniesienie aktywów następuje wyłącznie w wykonaniu wcześniej zawartej umowy powiernictwa i stanowi element tej samej relacji gospodarczej, nie powinno być automatycznie traktowane jako nowa transakcja kontrolowana wymagająca sporządzenia odrębnej dokumentacji cen transferowych. 

Nie oznacza to jednak, że każda umowa powiernictwa pozostanie neutralna na gruncie cen transferowych. W praktyce konieczne jest każdorazowe przeanalizowanie: 

• zakresu obowiązków powiernika, 

• sposobu wynagradzania powiernika, 

• ponoszonych ryzyk i funkcji, 

• celu gospodarczego całej struktury, 

• rzeczywistych przepływów ekonomicznych pomiędzy stronami. 

Komentarz eksperta 

Interpretacja Dyrektora KIS wpisuje się w coraz bardziej widoczne podejście organów podatkowych, zgodnie z którym dla celów cen transferowych kluczowe znaczenie ma rzeczywista treść ekonomiczna transakcji. 

W przypadku umów powierniczych nie należy koncentrować się wyłącznie na formalnym przeniesieniu własności udziałów, lecz na całokształcie relacji pomiędzy stronami. Jeżeli późniejsze przekazanie udziałów stanowi jedynie realizację wcześniej uzgodnionego mechanizmu powierniczego, co do zasady nie powinno być traktowane jako nowa, odrębna transakcja kontrolowana. 

Jednocześnie podatnicy powinni pamiętać, że sama umowa powiernictwa może stanowić transakcję kontrolowaną wymagającą oceny pod kątem zasady ceny rynkowej, w szczególności w zakresie wynagrodzenia powiernika, ponoszonych ryzyk oraz sposobu finansowania całego przedsięwzięcia.