Czy przedsiębiorstwo w spadku można przekształcić w spółkę?
Śmierć przedsiębiorcy prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą jeszcze kilka lat temu bardzo często oznaczała faktyczny koniec działalności firmy. Wygasały umowy, problemy pojawiały się przy rozliczeniach podatkowych, kontynuowaniu zatrudnienia pracowników czy wykonywaniu kontraktów handlowych. Sytuację przedsiębiorców oraz ich rodzin znacząco zmieniło jednak wprowadzenie instytucji zarządu sukcesyjnego. Dzięki temu możliwe stało się dalsze funkcjonowanie firmy po śmierci właściciela w ramach tzw. przedsiębiorstwa w spadku.
W praktyce bardzo często pojawia się jednak pytanie, czy przedsiębiorstwo w spadku można przekształcić w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością albo inną spółkę prawa handlowego. Odpowiedź na to pytanie nie jest intuicyjna, ponieważ choć biznes może nadal funkcjonować, to przepisy przewidują istotne ograniczenia dotyczące samego procesu przekształcenia.
Czym właściwie jest przedsiębiorstwo w spadku?
Przedsiębiorstwo w spadku powstaje po śmierci przedsiębiorcy wpisanego do CEIDG. Nie jest ono jednak odrębnym podmiotem prawa, tak jak spółka z o.o. czy spółka akcyjna. To szczególna konstrukcja prawna pozwalająca tymczasowo kontynuować działalność gospodarczą do czasu uregulowania spraw spadkowych.
Kluczową rolę odgrywa tutaj zarządca sukcesyjny. Jego zadaniem jest przede wszystkim utrzymanie ciągłości funkcjonowania przedsiębiorstwa, wykonywanie bieżących umów, reprezentowanie przedsiębiorstwa w kontaktach z kontrahentami i urzędami oraz zabezpieczenie majątku do czasu zakończenia postępowań spadkowych.
Co istotne, zarząd sukcesyjny ma charakter wyłącznie tymczasowy. Co do zasady trwa maksymalnie dwa lata od śmierci przedsiębiorcy, a jedynie wyjątkowo może zostać przedłużony przez sąd do pięciu lat.
Dlaczego zarządca sukcesyjny nie może przekształcić przedsiębiorstwa w spółkę?
Możliwość przekształcenia jednoosobowej działalności gospodarczej w spółkę została przewidziana w Kodeksie spółek handlowych. Zgodnie z art. 551 § 5 k.s.h., uprawnienie to przysługuje przedsiębiorcy będącemu osobą fizyczną, wykonującemu działalność gospodarczą we własnym imieniu.
Problem polega na tym, że po śmierci przedsiębiorcy taki podmiot już nie istnieje. Funkcjonuje jedynie przedsiębiorstwo w spadku, które nie posiada własnej podmiotowości prawnej. Sam zarządca sukcesyjny również nie staje się właścicielem przedsiębiorstwa i nie uzyskuje prawa do decydowania o zmianie jego formy prawnej.
W praktyce oznacza to, że zarządca sukcesyjny nie może samodzielnie rozpocząć procedury przekształcenia JDG w spółkę po śmierci przedsiębiorcy. Jego kompetencje ograniczają się do prowadzenia bieżących spraw przedsiębiorstwa oraz wykonywania czynności koniecznych do zachowania ciągłości działalności.
Kiedy przekształcenie mimo wszystko może dojść do skutku?
Wyjątek dotyczy sytuacji, w której przedsiębiorca jeszcze za życia rozpoczął procedurę przekształcenia działalności gospodarczej w spółkę. W takim przypadku zarządca sukcesyjny może dokończyć już rozpoczęte czynności. Wynika to z charakteru zarządu sukcesyjnego, którego celem jest kontynuowanie spraw przedsiębiorstwa rozpoczętych jeszcze za życia przedsiębiorcy.
Jeżeli jednak przedsiębiorca nie podjął wcześniej żadnych działań związanych z przekształceniem, po jego śmierci nie będzie już możliwe przeprowadzenie klasycznego przekształcenia przewidzianego przez przepisy Kodeksu spółek handlowych.
Jakie rozwiązania mają spadkobiercy?
Brak możliwości formalnego przekształcenia przedsiębiorstwa w spadku nie oznacza jednak, że biznes nie może dalej funkcjonować w formie spółki. W praktyce istnieje kilka alternatywnych rozwiązań.
Najczęściej spadkobiercy decydują się na założenie nowej spółki z o.o., do której następnie przenoszone jest przedsiębiorstwo lub jego poszczególne składniki majątkowe. Może to nastąpić w formie aportu przedsiębiorstwa, wniesienia zorganizowanej części przedsiębiorstwa albo sprzedaży określonych aktywów do nowego podmiotu.
Takie działania wymagają jednak wcześniejszego uporządkowania kwestii spadkowych oraz uzyskania zgody wszystkich współwłaścicieli przedsiębiorstwa w spadku. W wielu przypadkach konieczne jest także przeanalizowanie skutków podatkowych oraz odpowiedzialności za zobowiązania przedsiębiorstwa.
W praktyce spotykane są również sytuacje, w których działalność operacyjna jest stopniowo przenoszona do nowo utworzonej spółki, a przedsiębiorstwo w spadku zostaje wygaszone po zakończeniu postępowania spadkowego.
Podsumowanie
Przedsiębiorstwo w spadku co do zasady nie może zostać przekształcone w spółkę przez zarządcę sukcesyjnego. Uprawnienie do przekształcenia przysługuje wyłącznie przedsiębiorcy prowadzącemu działalność gospodarczą we własnym imieniu. Po jego śmierci możliwe pozostają jedynie rozwiązania alternatywne, takie jak założenie nowej spółki i przeniesienie do niej przedsiębiorstwa lub jego składników majątkowych.
Z perspektywy bezpieczeństwa biznesu oraz sprawnej sukcesji warto więc odpowiednio wcześniej przeanalizować strukturę prowadzonej działalności i rozważyć przekształcenie JDG jeszcze za życia przedsiębiorcy.
