Prace ustawodawcze dotyczące Państwowej Inspekcji Pracy wznowione

Po krótkim zawieszeniu prac nad ustawą, na stronach rządowych został opublikowany nowy projekt ustawy o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw. Projekt rezygnuje z części najbardziej kontrowersyjnych rozwiązań, jednak sam tryb przekształcania umów cywilnoprawnych w umowy o pracę na mocy decyzji urzędniczej został jednak zachowany. Jaki jeszcze zmiany zostały przewidziane w projekcie z 28 stycznia 2026 r.? 

Jak wspominaliśmy, projekt zachowuje prawo inspektora Państwowej Inspekcji Pracy (dalej PIP) wydania decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy. Jednocześnie warunkiem wydania decyzji ma być niewykonanie polecenia okręgowego inspektora pracy dotyczącego usunięcia naruszeń w obszarze związanym z zawieraniem umów cywilnoprawnych, czy faktycznym świadczeniem pracy w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę. Decyzja będzie wydawana dopiero po niewykonaniu polecenia inspektora PIP usunięcia naruszeń. 

Tym samym, w razie ujawnienia nieprawidłowości, Inspektor w pierwszej kolejności wyda polecenie skierowane do stron stosunku prawnego, wskazujące na konieczność jego ukształtowania w sposób odpowiadający obowiązującym normom prawnym. 

Co ciekawe, zgodnie z uzasadnieniem do projektu, realizacja tego polecenia będzie mogła nastąpić dwojako.  

1. Po pierwsze, strony będą mogły zawrzeć umowę o pracę. Jeżeli taka czynność uzyska aprobatę inspektora pracy, postępowanie zostanie zakończone bez potrzeby podejmowania dalszych czynności administracyjnych. 
2. Po drugie, strony będą mogły ukształtować łączący je stosunek cywilnoprawny w taki sposób, aby usunąć elementy charakterystyczne dla stosunku pracy oraz wyeliminować zarzuty niezgodności z przepisami prawa pracy. Inspektor pracy będzie upoważniony do dokonania oceny prawidłowości realizacji wydanego polecenia.  

W projekcie przyjęto zasadę, zgodnie z którą decyzja okręgowego inspektora pracy wywiera skutki na przyszłość, zrezygnowano z kontrowersyjnych zapisów w tym zakresie. Decyzja stwierdzająca istnienie stosunku pracy ma wywoływać skutki prawne, jakie wiążą się ze stwierdzeniem istnienia stosunku pracy, na gruncie przepisów prawa pracy, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze, o których mowa w odrębnych przepisach, od dnia jej wydania. 

Okręgowy inspektor pracy, po przeprowadzeniu kontroli, w przypadku stwierdzenia, że praca jest wykonywana w warunkach określonych w art. 22 § 1 ustawy Kodeks pracy, będzie miał wybór i będzie uprawniony: 

• wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy 

• lub skierować do właściwego sądu pracy powództwo o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy. 

Okręgowy inspektor pracy będzie mógł skierować powództwo do sądu w szczególności, gdy zachodzi konieczność ustalenia istnienia stosunku pracy za okres wcześniejszy niż ten, który może zostać objęty decyzją. Postępowanie sądowe ma być jedyną drogą umożliwiającą uzyskanie skutków wstecznych w zakresie przekształcenia stosunku cywilnoprawnego w stosunek pracy. 

Ponadto w sprawach o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy okręgowi inspektorzy pracy będą mogli również wstępować, za zgodą powoda, do postępowania w tych sprawach w każdym jego stadium. 

Od decyzji będzie przysługiwało odwołanie na zasadach określonych w Kodeksie postępowania cywilnego do sądu rejonowego, w którego obszarze właściwości znajduje się miejsce wykonywania pracy ustalone decyzją okręgowego inspektora pracy. Odwołanie będzie się wnosiło w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji za pośrednictwem okręgowego inspektora pracy. 

Decyzja stwierdzająca istnienie stosunku pracy ma stawać się wykonalna z dniem upływu terminu do wniesienia odwołania albo z dniem prawomocnego orzeczenia sądu. 

Aktualnie projekt nie wprowadza szczególnych regulacji w zakresie nadawania rygoru natychmiastowej wykonalności, obowiązywać mają mechanizmy ogólne przewidziane w Kodeksie postępowania administracyjnego. Oznacza to, że będzie możliwość nadania rygoru natychmiastowej wykonalności na zasadach ogólnych.  

Wszczęcie przez okręgowego inspektora pracy postępowania będzie przerywało bieg przedawnienia roszczeń pracowniczych, dotyczących stosunku pracy. Z kolei bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego oraz należności z tytułu składek społecznych będzie ulegał zawieszeniu w przypadku wniesienia odwołania od decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy do dnia, w którym decyzja ta stała się ostateczna, a w przypadku wniesienia odwołania do sądu – do dnia, w którym orzeczenie sądu stało się prawomocne. 

Projekt wzmacnia wymianę informacji między Państwową Inspekcją Pracy, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Krajową Administracją Skarbową. Zakres ten będzie obejmował dane i informacje niezbędne do dokonywania analizy ryzyka naruszenia prawa i niewykonywania obowiązków z zakresu prawa pracy i legalności zatrudnienia, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. 

Dodatkowo w projekcie przewidziany jest nowy mechanizm wydawania interpretacji indywidualnych przez Głównego Inspektora Pracy w zakresie stosowania przepisów prawa pracy dotyczących ustalenia, czy przedstawiony we wniosku stosunek prawny stanowi umowę o pracę. Interpretacja taka będzie wiązała organy PIP w odniesieniu do wnioskodawcy. 

Końcowo warto zwrócić uwagę na swoistą abolicję, projekt przewiduje, że podmiot, który w terminie 6 miesięcy od wejścia w życie ustawy dobrowolnie doprowadzi do stanu zgodnego z prawem przez zawarcie umowy o pracę, nie podlega odpowiedzialności z art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. 

Projekt z 28 stycznia 2026 r. utrzymuje kluczową, najbardziej dyskusyjną oś reformy, czyli możliwość stwierdzania istnienia stosunku pracy decyzją Inspektora PIP, tym niemniej rezygnuje z najbardziej kontrowersyjnych aspektów reformy. Decyzja ma być co do zasady instrumentem następczym, wydawanym dopiero po niewykonaniu polecenia organu. Jednocześnie ustawodawca dokłada elementy prewencyjne i systemowe, przewidując ochronę zatrudnionego w okresie sporu oraz narzędzia analityki ryzyka i wymiany danych między Państwową Inspekcją Pracy, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Krajową Administracją Skarbową. 

Ciekawym rozwiązaniem mogą być także interpretacje indywidualne jako instrument ograniczania niepewności kwalifikacyjnej. Tym niemniej wydaje się, że wnioskodawcy będą z nich korzystać raczej w odniesieniu do zdarzeń przyszłych.  

Zgodnie z uzasadnieniem do projektu wdrożenie całej reformy powinno być zakończone do 30 czerwca 2026 r. 

Jeżeli w Twojej organizacji korzystacie z umów B2B lub cywilnoprawnych, warto potraktować nowy projekt jako sygnał do uporządkowania dokumentacji i praktyki współpracy, zanim temat pojawi się w ramach kontroli. Ocena, czy dany model rzeczywiście spełnia warunki cywilnoprawne, wymaga spojrzenia na zawarte umowy, realia współpracy i sposób jej organizacji. Jest to dobry moment, aby dokonać oceny potencjalnych ryzyk i konsekwencji i przygotować się na nadchodzące zmiany.